Burjuva aydınlarının solculara daha doğrusu Marksist solculara toplumsal değişim ve farklılıklar, çoklu toplumsal çelişkiler dersi verme girişimleri gerçekten de gülünçtür. Onlar Marksistlerin karşısında ‘’karmaşık ve çoklu çelişkilere sahip toplum yapısından’’ bahsederler ama ne ilginçtir ki, bu yapının nasıl bir şey olduğu ve neden böylesine farklılıklar taşıdığı konusunda ciddi bir şeyler söylemezler.
Ahmet Aydın
5 Ocak 2026
Solcuların eleştirilecek pek çok hatası ve yanlışı vardır. Ama, solcuları eleştirmek için, birazcık olsun solun; özellikle de Marksist solun düşünce sistemini bilmek, literatürünü tanımak gerekir. Bu iş, yani solun düşünce sistemini öğrenme, bilme işi; egemenlerden yana olan aydınlar için zordur. Öğrenmek isteseler de yanlış öğrenme eğilimindedirler. Çünkü, Marksizm’e; doğru ve yanlışı ayrıt edecek eleştirel bir yaklaşımla değil, karalama ve gözden düşürme amacıyla yaklaşırlar. Bu aydınlar, özellikle Marksizm'i karaladıkları ölçüde maddi çıkar ve mevki kazanırlar, itibar görürler. Bu bağımlılık ilişkisi, burjuva aydınlarının eleştirel aklını köreltir. Onlar bu açıklarını demagoji ve algı çalışmalarıyla kapatmaya çalışırlar.
Elbette, Marksist hareket içinde de, özellikle iktidar süreçlerinde, iktidarın korunması esas aldığında; tek yanlılık, dogmatizm ve tutuculuk gelişir. Ancak temel eğilim olarak, özel çıkarlarını toplumsal çıkarlara tabi kılmaları nedeniyle, Marksist aydınların eleştirel akılları gelişmeye açıktır. Çünkü akılları, burjuva aydınları gibi; özel çıkar ve bağımlılık ilişkileri ile köreltilmemiştir.
Ceng Sagnic, Tweeter’da paylaştığı bir mesajda, HDK ve Meral Danış Beştaş’ın, ABD’nin Venezuela’ya karşı gerçekleştirdiği haydutça saldırıyı eleştiren açıklamaları üzerinden solcuları eleştirmiş ve Kürtlere ‘’realist politika’’ tavsiyesinde bulunmuş.
Ceng Sagnic, solcuların ‘’ezberinden’’ ve bu ezberden kaynaklı ‘’açmaz’ından bahsetmiş. Sagnic’a göre bu açmazın kaynağı, onların ‘’on dokuzuncu yüzyıldan ödünç aldığı toplumsal ikilikler üzerinden düşünmesi’’dir.
Burjuva aydınlarının solculara daha doğrusu Marksist solculara toplumsal değişim ve farklılıklar, çoklu toplumsal çelişkiler dersi verme girişimleri gerçekten de gülünçtür. Onlar Marksistlerin karşısında ‘’karmaşık ve çoklu çelişkilere sahip toplum yapısından’’ bahsederler ama ne ilginçtir ki, bu yapının nasıl bir şey olduğu ve neden böylesine farklılıklar taşıdığı konusunda ciddi bir şeyler söylemezler. Bu durum onların söylemlerine, propaganda girişimleri dışında başka bir anlam kazandırmıyor.
Ceng Sagnic, bugünkü toplumun ‘’karmaşık’’lığından bahsediyor, ama onun bahsettiği karmaşıklık, bizim anladığımız anlamda, toplumda çok farklı sınıf, katman ve grubun var olması ve bunlar arasındaki çelişkilerin çokluğundan öte bir şey ifade ediyor. O daha çok, bu sınıf ve grupların iç içe geçmesinden ve sınırlarının belirsizleşmesinden bahsediyor. Bunu nerden anlıyoruz?
Ceng Sagnic şöyle diyor: ‘’Bu ezberde iyiler ve kötüler, kapitalistler ve işçiler, devlet ve halklar gibi homojen yapıda ikilikler vardır ve toplum(lar) bu ikiliklerin çatışmasını siyaset olarak yaşarlar. Oysa hayat ve toplum bu ezberden çok daha karmaşıktır.’’
Devam ediyor: ‘’Latin Amerika’da “halklar” diye birleşik bir kütle yoktur. Olanlarda da ABD müdahalesini destekleyenler desteklemeyenlerden yer yer fazladır.’’
C. Sagnic’in solcuların ezberleri dediği, Marx’ın, toplumların tarihsel evrimini, sınıfsal yapı ve sınıflar arasındaki çelişki ve mücadelelere dayalı olarak açıklayan tarihsel materyalist teorisidir. C. Sagnic, bugün, Marx’ın yazdığı gibi, birbirilerinin karşısında konumlanmış ‘’homojen’’ bir sermaye sınıfı ve ‘’homojen’’ bir işçi sınıfı olmadığını, dolayısıyla, eskisi gibi sınırları net olarak çizilmiş bir ‘’ikilikler” çatışmasından ve emperyalizm karşısında mücadele edebilecek ‘’birleşik bir kütle’’ olarak duran ‘’halklar’’ varlığından söz edilemeyeceğini söylüyor. Çünkü diyor; sizin ‘’halklar’’ dediğiniz kütlenin içinde ‘’ABD’yi destekleyenler’’ de var.
Dolayısıyla anlıyoruz ki, C. Sagnic’in bahsettiği ‘’karmaşıklık’’ farklılıkların ve çelişkilerin çokluğundan öte, sınıfların ve halkların yapısındaki farklılaşma, bölünme ve karşıt kutupla iç içe geçme halidir. Bu anlayış esasında Sovyetler Birliğinin yıkılmasının ardından sonra ortaya çıkan ‘’sınıfların ve sınıf mücadelesinin sonu ya da tarihin sonu’’ tezinin alt düzeyden bir savunusundan başka bir şey değildir.
Yani C. Sagnic diyor ki, artık sınıf, sınıf mücadelesi, emek-sermaye çelişkisi gibi 19. yy kavramlarını kullanmak ‘’ezberciliktir’’. Daha ‘’yaratıcı’’ Marksizm karşıtları, bu kavramları kullananları dogmatik olmakla suçluyorlar. C. Sagnic bu retorikle aslında, bugün ABD’nin Venezuela’ya karşı giriştiği haydutça emperyalist saldırıyı meşrulaştırmaya çalışıyor. O demek istiyor ki, ‘’bu saldırıları hemen öyle emperyalist saldırı ve müdahale olarak nitelendirmeyin.’’ Yani ‘’bu kadar net nitelendirmeyin, açık ve net tavır almayın, çünkü işler bildiğiniz gibi değil çok, karmaşık.’’ Anlıyoruz ki, C. Sagnic’in ‘’karmaşık’’ ifadesini kullanmaktaki amacı, yapılan saldırıya karışı gelişen net ve kararlı tepkileri, belirsizlik ortamı yaratarak silikleştirmek ve etkisizleştirmektir.
Yazılı tarihin başlangıcından günümüze kadar yaşanmış sınıf mücadelelerinden, günümüzdeki emek-sermaye çelişkisinden, Sümerlerden Asurlara ve Romalılara, oradan I-II. Dünya Paylaşım Savaşlarına kadar, körlerin bile görebileceği biçimde tarihe işlenmiş olan, başka ülkeleri savaş yolu işgal edip yağmalama, sömürgeleştirme siyasetinin yani emperyalizmden ve bu siyasete karşı mücadele eden ezilen, bağımlı ülke halklarından bahsetmek neden ezbercilik olsun? Marx’ın bahsettiği proletarya ve burjuva sınıfı ortadan kalkmış mıdır? Emperyalizm, yayılmacılık, pazar paylaşım savaşları ortadan kalktı mı? Öyleyse bu silahlanma yarışı, tehditler ve sıcak savaşlar, işgaller, soykırımlar neden yaşanıyor?
Marksizm’de, çok geniş anlamda ezen-ezilen, sömüren-sömürülen ayrımına oturan soyut bir iyi-kötü kategorileştirmesi olduğunu söyleyebiliriz. Buna bir itirazımız yok. Sermaye sınıfı-işçi sınıfı karşıtlığına dayanan iki kutuplu bir temel çelişki tespiti, emperyalist-sömürgeci devletlerle, boyunduruk altına alınmış ezilen ulus ya da halklar arasındaki çelişki ve mücadele kabulü de, Marksizm’de vardır. İyi de günümüzde bu kavramları kullanmak neden ezber ya da dogmatizm olsun?
Marksistler hiçbir zaman mutlak anlamda homojen ve değişimden muaf bir toplumsal yapıdan ve sınıftan bahsetmemiştir. Kapitalist toplumdan bahsedildiği zaman sermaye sınıfı ve işçi sınıfı gibi iki temel sınıftan ve bu sınıflar arasındaki temel çelişkiden bahsedilir. Ama bu, kapitalist toplumun sadece bu iki sınıftan oluştuğunu söylemek anlamına gelmez. Sermaye sınıfı ya da işçi sınıf denildiğinde de, mono blok halinde tek bir sınıftan bahsedilmez. C. Sagnic bu konuda bir fikir edinmek istiyorsa, Marksist literatürde geniş bir yer tutan, işçi aristokrasisi ve küçük burjuvazi (orta sınıf) tahlillerine bakmalıdır.
Kapitalist toplum ve onun yapısında yer alan sınıflar, ortaya çıkışlarından günümüze kadar büyük değişimler yaşadılar. Marksizm, üretici güçlerdeki değişim ve gelişmenin, zorunlu olarak toplumsal yapıda bir değişim ve gelişmeye yol açacağını zaten kabul ediyor. Bu durumda, 19. yy’dan günümüze kadar; işçi sınıfı ve sermaye sınıfının yapısında önemli değişimler yaşandığı açıktır. Fakat, bu değişimin düzeyinin ya da niteliğinin tespitinde kritik nokta, bu değişimin niteliksel bir dönüşüme yol açıp açmadığıdır. Değişim sınıfların ve toplumların yapısında niteliksel bir değişime yol açmadığı sürece, bu sınıflar arasındaki çelişkinin niteliği esas olarak aynı kalır. Dolayısıyla günümüz kapitalist toplumunda yaşanan değişim noktasında şu kritik soruları sormalıyız: 1) İşçi sınıfı üretimi durdurduğunda, toplumsal yaşamın sürdürülmesi mümkün olur mu? 2) İşçi sınıfının emek gücünü satmadan yaşayamama konumu değişmiş midir? 3) Kapitalistlerin üretim araçları üzerindeki özel mülkiyeti ortadan kalkmış mıdır? Bu sorulara olumsuz cevap veriliyorsa, bu durum bize, kapitalist toplumun ve onun temelini oluşturan iki sınıfın ve bu sınıflar arasındaki çelişkinin yapısında niteliksel bir dönüşüm yaşanmadığını anlatır.
Marksistler halktan bahsettiklerinde, yine homojen ve tek bir sınıftan oluşan bir yapıdan bahsetmezler. Halk kavramı, bir toplumda egemen olan sermaye sınıfı ve onun iktidarının dışında kalan, yani yönetilen, işçi sınıfı, küçük burjuvazi ve farklı katmanlardan oluşan yoksul sınıfları yani ezilenleri ifade eder. Marksistler halklar dediklerinde ise, emperyalistler ve diğer sömürgeciler tarafından ezilen uluslardan, halklardan bahsederler. Halklar ifadesinin öne çıkartılması, daha çok; ulusun ezilen kesimlerini ulusun işbirlikçi kesimlerinden ayrıt etmek içindir.
Sınıf mücadeleleri tarihinden kısa bir ders
Ceng Sagnic, Marksistleri 19. yy kavramlarına takılıp kalmakla eleştiriyor. Biz ona yardımcı olmak amacıyla, bu kavramların ve ‘’ikilikler çatışmasının siyasetinin’’ tarihini çok daha eskilere götürelim. Ve oradan günümüz için bazı ‘’ezberler’’ çıkartalım.
Sınıf çelişkileri ve sınıf mücadeleleri köleci toplumdan beri bilinmektedir. Mesela Sümerler, antik Yunanlılar ve Romalılar sınıfsal yapıyı biliyorlardı. Doğal olarak dünyanın diğer uygarlıklarında da, sınıf çelişkileri ve mücadeleleri biliniyordu. Bilinmemeleri de mümkün değildi. Çünkü köleci toplumun tarihi aynı zamanda köle isyanlarının ve bu isyanların bastırılmasının tarihidir. Köle sahibi ile köle arasındaki çelişki ve çatışma oldukça vahşi bir düzeydeydi. Çoğu toplumda kaçmasınlar diye, köleler kör ediliyordu. Mesela Sümer ve Asur kayıtlarında köleler ‘’körler’’ diye kaydedilmiştir. Asurlar ve İskitler de kölelerin gözlerini kör ediyorlardı. Daha yakın zamana gelelim, sadece, feodal ortaçağ Avrupa’sına, ya da Osmanlı tarihine bakın, serflerin yani köylülerin isyanları ile doludur. Bu toplumların egemenleri, sınıf çelişkilerini o kadar iyi biliyorlardı ki, devletlerinin yapısını ve zor-baskı aygıtların bu çelişkilere bağlı olarak sürekli geliştiriyorlardı.
Bireylerin yönetime katılma ve söz söyleme hakkı da bu sınıfsal statü ve farklılıklara göre belirleniyordu. Mesela köle sınıfının hiç bir hakkı yoktu, alınıp satılabilir veya öldürülebilirlerdi. Mülkü olmadığı için ücretli çalışmak, askerlik yapmak ve çocuk doğurmak dışında bir rolü olmayan, Roma devleti vatandaşlarının oluşturduğu proletarii sınıfının hiçbir söz hakkı yoktu ve yönetime katılamazdı. Bu sınıfın toplum içindeki statüsü köle sınıfının bir kademe üstündeydi, ama yine de toplumun en yoksul ve en alt tabakasıydı. Toplumsal statünün en üstünde soylular yani patriciler yer alırdı. Köleler ve proletariiler bu soylu sınıfı için çalışırdı. Soylu sınıfı bütün yönetim gücünü ve zenginliği elinde tutuyordu. Marksistlerin dediği gibi, iktidar; üretim ve mülkiyet ilişkileri üzerinden şekilleniyordu. Mülk sahibi zenginler aynı zamanda iktidarın da sahipleriydi yani yöneticiydi, mülksüz köleler, diğer emekçiler ve yoksullar ise mülksüz oldukları için iktidardan da dışlanmışlardı ve yönetiliyorlardı. Kısacası sınıfsal farklılıklar, sınırlar, statüler ve çelişkiler oldukça netti. Dahası hukuk bu farklılıkları ve çelişkileri aynen bu netlikte, kayıt altına alıp, uyulması gereken zorunlu kurallara dönüştürüyordu. Kurala uymayanlar olduğunda da, devlet zoru devreye giriyordu. Devlet, hukuk, ordu, dini kurumların esas görevi, mülksüz alt sınıfları hep altta tutmaktı. Marksistler işte bu nedenle, tarihi sınıf mücadeleleri tarihi olarak okur.
Bu toplumsal yapı elbette insan haklarına, insan onuruna, insanların eşitliğine ve özgürlüğüne aykırıdır. Marksistler tarihi geriye doğru tahlil ettiklerinde, bu ilişkileri insan uygarlığının o dönemdeki objektif gelişme düzeyinin bir sonucu olarak görürler ama elbette tarihsel haksızlık ve eşitsizliği de tespit ederler ve emekçi sınıflardan yani kölelerden ve proletariilerden yani ezilenlerden, sömürülenlerden yana olurlar. Tarihsel olarak onları haklı görürler. Spartaküs önderliğinde soylu sınıfına karşı gelişen köle ayaklanmasını desteklerler. Ve elbette köleleri, proletariileri sömüren ve onları zor yolu ile egemenlikleri altına alan soylu sınıfına ve onun devletine karşı olurlar.
Ama hayret edilecek bir şeydir ki, Roma döneminde de kölelerin ve proletariilerin tümü soylulara karşı tavır almıyordu. Yani Ceng Sagnic'ın dediği gibi işler çok ‘’karmaşık’’tı. Köleler ayaklandığında soylular bu isyanı yine köleler ve proletariilerden oluşan askerlerin yardımıyla bastırıyorlardı. Bu durumda, bizim, Roma'da bir köle ya da proletarii sınıfının varlığından, soyluların iktidarı ile bu sınıflar arasında bir ezen-ezilen ilişkisinden, sınıf çelişkilerinden, diğer ülkeleri işgal edip yağmalayan bir Roma soyluları devletinden bahsetmemizin bir ''anlamı'' yok mudur? Elbette hayır.
Sümerlerden ve Romalılardan günümüze kadar toplumsal yapı büyük değişimler yaşamıştır. Eski toplumsal yapılar ve sınıfsal yapılar tümüyle değişmiştir. Ama farklı sınıflar temelinde de olsa; sınıf mücadelesi, sömürü, egemen sınıfın baskı ve zor aygıtı olarak devlet, yayılmacılık ve sömürgecilik gibi olgular günümüze kadar süre gelmişlerdir. İşte tarihten günümüz için çıkaracağımız en önemli ''ezber' budur.
